Pir Zöhre Ana’nın sohbetleri, Alevi inancının sözlü aktarımı, toplumsal dayanışma ve manevi rehberlik açısından nasıl bir rol üstlenmiştir? Akademisyen Doç. Dr. Smita Tewari Jassal, 2011-2013 yılları arasında Ankara’da yürüttüğü etnografik saha araştırmasında bu soruya yanıt aramıştır.
Doç. Jassal, Routledge tarafından yayımlanan Islamic Conversation: Sohbet and Ethics in Contemporary Turkey (İslam Geleneğinde Sohbet: Çağdaş Türkiye’de Sohbet ve Etik) adlı kitabının üçüncü bölümünü Pir Zöhre Ana’ya ayırmıştır. “Healing the Social Body: Sohbet with Ankara’s Alevi Saint” (Toplumsal Bedeni İyileştirmek — Ankara’nın Alevi Evliyasıyla Sohbet) başlıklı bu bölüm, Pir Zöhre Ana’nın sohbetlerini, inancın, ahlaki değerlerin, kültürel belleğin ve toplumsal ilişkilerin şekillendiği bir ortam olarak incelemektedir.
Doç. Jassal’a göre sohbet, yalnızca dini bilgilerin aktarıldığı bir konuşma biçimi değil; insanların ahlaki anlayışlarının, davranışlarının ve dünyayı yorumlama biçimlerinin şekillendiği toplumsal bir pratiktir. Araştırmacı, Alevi inancının tarih boyunca nefesler, deyişler ve sözlü anlatılar aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını hatırlatarak Pir Zöhre Ana’nın sohbetlerini bu sözlü geleneğin devamlılığı açısından incelemektedir.
Doç. Jassal’ın saha gözlemlerinde Pir Zöhre Ana, yalnızca dini soruları yanıtlayan bir inanç önderi olarak değil, ziyaretçilerinin gündelik yaşamlarında karşılaştıkları sorunlarla da yakından ilgilenen bir rehber olarak öne çıkmaktadır. Aynı zamanda onların ailevi, ekonomik, toplumsal ve kişisel sorunlarını dinleyen; kimi zaman öğüt veren, kimi zaman eleştiren, kimi zaman da manevi destek sunan bir rehberdir. Doç. Jassal, gözlemlerini daha geniş bir tarihsel bağlama yerleştirerek İslam dünyasında dergâhların ve evliya mekânlarının yüzyıllar boyunca üstlendikleri toplumsal işlevi hatırlatmaktadır.
Ziyaretçilerinin Gözünden Pir Zöhre Ana
Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, Pir Zöhre Ana’nın ziyaretçilerinin deneyimlerine geniş yer vermesidir. Doç. Jassal, Pir Zöhre Ana’nın etrafında oluşan bağlılığı yalnızca dini inanç üzerinden açıklamamakta ziyaretçilerinin kendi ifadelerine, yaşam deneyimlerine ve sohbetlerden edindikleri anlamlara da odaklanmaktadır.
Özellikle Ankara’nın Mamak semtinde yaşayan, kırsal bölgelerden göç etmiş ailelerin deneyimlerini ele alan araştırmacı, görüştüğü kişilerin, Pir Zöhre Ana’nın etkisini mahallenin gelişimi, toplumsal dayanışmanın güçlenmesi ve modern yaşamın imkânlarının artmasıyla ilişkilendirdiklerini aktarmaktadır.
Ziyaretçilerin anlattığı kerametler, gördükleri rüyalar ve Pir Zöhre Ana’yla karşılaşmalarına ilişkin hatıralar da araştırmanın önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.
Yazar, bu deneyimlerin tekrar tekrar anlatılmasının inancı nasıl güçlendirdiği üzerinde durmakta, görüştüğü kişilerin, yaşadıkları olayları en küçük ayrıntısına kadar aktarmak istediklerini ve bu anlatılar aracılığıyla yaşadıkları manevi deneyimleri yeniden hatırladıklarını belirtmektedir: “Zöhre Ana’yı kendisine büyük bir bağlılık duyan ziyaretçileri olmadan düşünmek mümkün değildir.”
Bu bağlılığın ziyaretçiler tarafından nasıl deneyimlendiğini gösteren anlatılardan biri de Doç. Jassal’ın araştırmasında görüşlerine yer verdiği Pir Zöhre Ana’nın ziyaretçilerine aittir:
“Ana’yla bir kez tanıştıktan sonra artık yanlış yapamazsınız. Haram olanı isteyemezsiniz. Bir Pir sizi her zaman gözetir ve insan kendini kontrol etmeyi öğrenir. Pirim insanı gerçek insan yapar. Ben Sünni Şafi’yim, Ana’m ise Alevi. Buna rağmen hastaları iyileştiren Ana’da Allah’ın nurunu gördüm.”
“Zöhre Ana’yı ilk kez ziyaret edecekseniz, Pir’imin size yüzünü göstermesi için dua edin. Para ya da maddi şeyler dilemeyin….Pir’ime, ‘Lütfen kapına gelmeme izin ver’ dediğimde Allah bana gelmek için bir sebep verir. Buraya gelirken minibüste kendimi uçuyormuş gibi hissederim.”
“İnsanlar buraya tek bir nedenle geliyor: Onun yüzünü görmek için.”
İlim Deryası, Umman ve Alevi Sözlü Geleneği
Doç. Jassal’ın araştırmasında önemle üzerinde durduğu konulardan biri, Pir Zöhre Ana’nın ilim ile bilim arasında yaptığı ayrımdır. Pir Zöhre Ana’nın anlatımında ilim, yalnızca yazılı kaynaklardan veya akademik eğitimden elde edilen bilgiyle sınırlı değildir; manevi bir bilgi ve kavrayış alanını da ifade etmektedir. Doç. Jassal’a göre Pir Zöhre Ana bu ayrımı sohbetlerinde şu sözlerle açıklamaktadır:
“İnsanlar bilim öğreniyor; ama benim öğrendiğim ilimdir. Allah’ın Nur’unu taşıyan kişi, ilim okuyandır… Çok eskiden Yunus Emre vardı, şimdi ise ben, Zöhre Ana varım. Aramızda hiçbir fark yok”
Doç. Jassal, Pir Zöhre Ana’nın bilgi aktarımının yazılı kaynaklardan ziyade Alevi sözlü geleneğine dayandığını vurgulamaktadır. Pir Zöhre Ana ise geçmişte yaşamış evliyalarla umman yoluyla kurduğunu ifade ettiği manevi iletişim sırasında edindiği bilgileri ziyaretçilerine aktardığını belirtmektedir:
“Ben yalnızca Ali’nin ve Peygamber’in bana verdiklerini aktarıyorum… ‘Nefes’ olarak aktardığım sözler de bana tam olarak bu şekilde, ummanda bildirildi… Bazen onlarla birlikte yirmi dört saat boyunca ummanda olduğumu hatırlıyorum.”
Doç. Jassal, Pir Zöhre Ana’nın Hindistanlı evliya Seyit Salih (Saeed Saaleh) ile ilgili yaşadığını anlattığı manevi deneyime bizzat tanık olduğu bir akşamı saha notlarında şu sözlerle aktarmaktadır:
“…O akşamın en dikkat çekici anı, ayrılmak üzere olduğumuz sırada yaşandı. Zöhre Ana, Hindistanlı bir ziyaretçi için şifa duası okuyacağını söyledi. Dua birkaç dakika sürdü. Ancak başımı kaldırdığımda büyük bir şaşkınlıkla Zöhre Ana’nın uzaklara baktığını gördüm. Son derece uyanık ve dikkatli bir duruşla oturuyor, gözleri parlıyor ve kulağıma biraz farklı gelen bir dilde konuşuyordu.
Evliyanın aslında ummana girdiğini anlamam biraz zaman aldı. Zöhre Ana bağlamında sık sık sözünü duyduğum bu umman hâline daha önce hiç tanık olmamıştım. Daha sonra, Zöhre Ana’nın artık Türkçe değil, Farsça konuştuğunu öğrendim…
Sonunda Zöhre Ana, …Hindistanlı evliya Seyit Salih (Saeed Saaleh)’in az önce orada bulunduğunu … açıkladı. Bu, ilk karşılaşmamızda bana sözünü ettiği Hintli evliyanın kendisiydi… Evliyanın varlığını bu yolla bildirmesi, bir tür onay işareti gibiydi. Son derece keyifli geçen bir akşamın bundan daha talihli, daha uygun ve gerçekten daha kutsanmış bir biçimde sona erebileceğini hayal etmek güçtü. Ancak bu, sıradan bir akşam değildi. Ne de olsa bir evliyanın evinde akşam yemeği yemiştik.”
Doç. Jassal’a göre Pir Zöhre Ana’nın sohbetlerinde geçmişte yaşamış evliyaların öğretileri, günümüz insanının karşılaştığı meselelerle yeniden ilişkilendirilmektedir. Araştırmacı, geçmiş ile bugün arasında kurulan bu bağı şöyle değerlendirmektedir:
“Dolayısıyla Zöhre Ana’nın sohbetlerinde geçmiş, katı veya kısıtlayıcı bir yük olarak görülmemekte; aksine bugünle kesintisiz biçimde bütünleştirilmektedir.”
Pir Zöhre Ana’nın söyleminde insan sevgisi ve insan olmanın anlamı da önemli bir yer tutmaktadır. Doç. Jassal, Pir Zöhre Ana’nın manevi rehberliğini yalnızca belirli bir dini kimlikle sınırlandırmadığına dikkat çekmektedir. Pir Zöhre Ana bu yaklaşımını Doç. Jassal’a kitap bölümünde şöyle ifade etmiştir:
“Alevi olmama rağmen burada yalnızca Alevi topluluğunun yararı için bulunmuyorum. Sık sık ağaç benzetmesini kullanırım: Ağacın kökleri Allah ise dalları evliyalardır.”
Doç. Jassal, araştırması boyunca Pir Zöhre Ana’nın Mehtaptaki Erenler (1996) adlı kitabından seçtiği nefeslere ve deyişlere de yer vermektedir. Araştırmacıya göre bu eserlerde yer alan sözler, Alevi inancının sözlü geleneğini ve geçmişten günümüze aktarılan manevi öğretileri anlamak açısından önem taşımaktadır. Kitabın 50–51. sayfalarından aktardığı dizelerden biri şöyledir:
“Bir elmanın Piri sensin
Cümle alemi halk edensin
Seher yeli ile gezersin
Gezen Ali değil midir”
Doç. Jassal, araştırmasının sonuç bölümünde Pir Zöhre Ana’nın sohbetlerine ilişkin değerlendirmesini, şifanın yalnızca bedensel rahatsızlıklarla sınırlı olmayan, toplumsal ilişkileri de kapsayan yönüne dikkat çekerek tamamlamaktadır:
“Zöhre Ana, sohbet sırasında şifa vermenin dar anlamının ötesine geçen bir biçimde ‘iyileştirme’ işlevi üstlenmektedir. Bunu, insanı insan yapan temel meselelerle; anılarla, duygularla, kişilerarası ilişkilerin dokusuyla ve dünyada var olmanın farklı biçimleriyle ilgilenerek gerçekleştirmektedir.”
Araştırmacı, “Allah’ın Nefesini Almak” başlıklı kısmı ise Pir Zöhre Ana’nın Mehtaptaki Erenler (1996, s. 225) adlı kitabında yer alan, Mevlana (Celal Abbas)’tan aktarılan şu deyişle tamamlamaktadır:
“Her asır sonunda bir tane maşuk
Ali’den başka her kul dolaşık
Hak yoluna vermez ki bir dilim ekmekle kaşık
Hacılar hocalar paraya aşık
Bir ismi Ali’dir bir ismi Veli
Onlar nurdan doğdu nurudur nebi
Eveli ahiri yaratan Ali
Şimdi de geziyor Zöhre Ana dili”
Araştırma ve Kitap Hakkında
Yazar: Smita Tewari Jassal
Kitap: Islamic Conversation: Sohbet and Ethics in Contemporary Turkey (İslam Geleneğinde Sohbet: Çağdaş Türkiye’de Sohbet ve Etik)
Yayınevi: Routledge / Taylor & Francis
İlgili bölüm: Bölüm 3 — Healing the Social Body: Sohbet with Ankara’s Alevi Saint (Toplumsal Bedeni İyileştirmek — Ankara’nın Alevi Evliyasıyla Sohbet), s. 69–92.
Kitaba erişim:
https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429422850/islamic-conversation-smita-tewari-jassal
Bu yazı, Smita Tewari Jassal’ın kitabının üçüncü bölümünden hareketle hazırlanmıştır. Yazıda yer verilen araştırmacının değerlendirmeleri, saha gözlemleri ve ziyaretçilerin ifadeleri Jassal’ın çalışmasına dayanmaktadır.
Google Books Linki:
https://www.google.com.tr/books/edition/Islamic_Conversation/RF2yDwAAQBAJ?hl=tr&gbpv=1&dq=Islamic+Conversation:+Sohbet+and+Ethics+in+Contemporary+Turkey&pg=PT27&printsec=frontcover
Yazıda Pir Zöhre Ana’ya atfedilen doğrudan sözler ve ziyaretçilerin aktardığı belirtilen alıntılar, Smita Tewari Jassal’ın kitabında aktardığı ifadeler esas alınarak paylaşılmıştır. Bu alıntılar, araştırmacının İngilizce özgün metninden Türkçeye çevrilmiş olup Pir Zöhre Ana’nın ve ziyaretçilerinin bağımsız olarak doğrulanmış konuşma kayıtlarından alınmış ifadeler olarak değerlendirilmemelidir.
Yazıda yer verilen deyişler ise Jassal’ın araştırmasında Pir Zöhre Ana’nın Mehtaptaki Erenler (1996) adlı eserine yaptığı atıflar temel alınarak aktarılmıştır.
